این مطلب من روز یکشنبه در صفحه اول روزنامه تهران امروز چاپ شد.

***

رئيس‌جمهور چندي پيش شوراي پول و اعتبار را مامور كرد تا تبعات حذف 3 صفر از پول ملي را بررسي كرده تا در صورت مثبت بودن نتايج حاصل از بررسي‌ها، پول جديد ايران كه هزار مرتبه قوي‌تر از پول رايج فعلي است، چاپ شود.

اگرچه موضعگيري‌هاي موافقان و مخالفان اين طرح، تنها چند روز پس از انتشار خبر آن در مجموع كششي مثبت به اجراي طرح داشت اما بررسي عميق‌تر پيامدهاي سياست ياد شده بدون دخالت دادن انواع موضع‌گيري‌هاي احساسي و سياسي، آن هم در شرايط فعلي اقتصاد ايران، ضروري به نظر مي‌رسد.

پيامدهاي مطلوب‌ اجراي طرح

تجربه برخي كشورها در تغيير واحد پول (به ويژه تجربه كشور تركيه كه از نظر شرايط اقتصادي، جمعيتي و ... با ايران شباهت‌هاي زيادي دارد) نشان مي‌دهد كه تقدم در كوتاه مدت كاهش يافته است. در واقع يكي از دلايل مهم اتخاذ سياست تغيير واحد پول يك كشور كه در اكثر موارد (به جز برخي تغيير واحدها مانند رايج شدن يورو در تعدادي از كشورهاي اروپايي) منجر به تقويت پول (افزايش ارزش برابري در برابر ساير ارزها) مي‌شود، كاهش نرخ تورم است. كاهش تورم در اثر افزايش پول ملي به دليل تاثيرات رواني اين اقدام در جامعه است. در شرايطي كه چند صفر از پول ملي حذف مي‌شود، مردم تصور مي‌كنند با قيمت‌هاي كمتري كالاي خود را خريداري كرده‌اند كه همين موضوع تصوير مردم را از تغيير قيمت‌ها و قيمت‌هاي انتظاري در آينده تعديل كرده و موجبات كاهش نرخ تورم را فراهم مي‌كند. با تغيير واحد پول، مردم رشد قيمت‌ها را ـ فارغ از آنكه يك تومان افزايش قيمت يك كالا برابر با رشد هزار تومان آن در شرايط قبل است ـ با مقدار رشد گذشته مقايسه كرد و در اصطلاح اقتصادي دچار «توهم پولي» مي‌شوند و همين موضوع تورم را تا مدت‌ها به سطح قبل بازنخواهد گرداند. حذف صفر از پول ملي در عرصه بين‌المللي نيز ارزش ريال جديد ايران را در برابر ساير ارزهاي مهم دنيا مانند يورو، دلار، پوند و ... افزايش مي‌دهد كه اين موضوع قطعاً در تراز تجاري و مبادلات كالايي كشور اثرگذار خواهد بود.

پيامدهاي منفي طرح

در مقابل چند پيامد محدود مثبت طرح حذف 3 صفر از پول ملي داراي پيامدهاي منفي و مشكلات اجرايي بسيار زيادي است كه به تعدادي از آنها اشاره مي‌شود:

1ـ دامنه وسيع از اسكناس‌هاي پركاربرد: اقتصاد ايران در مرحله‌اي قرار دارد كه تقريباً مي‌توان گفت حذف 3 صفر از پول ملي وجود ندارد و شايد تنها بتوان يك صفر از پول رايج را حذف كرد. در حال حاضر دامنه گسترده‌اي از اسكناس و مسكوكات (از 10 ريالي تا اسكناس‌هاي 50 هزار ريالي، ايران‌چك‌ها، چك‌پول‌هاي چند ميليون ريالي و ...) در جامعه مورد استفاده است كه همه آنها در جامعه مورد استفاده قرار گرفته و حذف هيچ كدام از مقادير اسكناس‌ها يا مسكوكات امكانپذير نيست. در اين شرايط كه بخش زيادي از نيازهاي مردم از قبيل كرايه تاكسي‌ها، خوراكي‌ها و ... را با كنار هم قرار دادن اسكناس‌هاي درشت‌‌و‌‌ريز برطرف كرد. امكان حذف 3 صفر وجود نخواهد داشت. به واقع مسكوكات10، 50، 100، 250 و 500 ريالي داراي 3 صفر نيستند كه بتوان صفرهاي آن را حذف كرد و به يقين در صورت حذف 3 صفر بايد واحد پول جديدي براي مسكوكات خرد رايج كرد، چرا كه در صورت حذف 3 صفر از اين ارقام ارزش آنها كمتر از يك ريال خواهد بود.

2ـ هزينه بالاي اجراي طرح: تغيير واحد پول ملي از طريق حذف 3 صفر (در صورت امكان) هزينه بالايي را به دولت تحميل مي‌كند.در حال حاضر بيش از 50 تريليون ريال اسكناس و مسكوك در دست مردم وجود دارد كه با تغيير ارزش پول كشور، لازم است تمام اين اسكناس‌ و مسكوكات از گردونه فعاليت خارج شده و اسكناس‌ها و مسكوكات جديد چاپ شود كه اين موضوع ميلياردها تومان هزينه در بر خواهد داشت.

3ـ‌ اثرات رواني در راستاي افزايش قيمت‌ها: در فرآيند تغيير واحد پول و حذف 3 صفر كه نيازمند ارزش‌گذاري مجدد كالاها براساس پول جديد است، قطعاً عده‌اي تلاش خواهند كرد تا در طول اين فرآيند، قيمت كالاهاي خود را افزايش داده و به اين ترتيب بر مبناي پول جديد كالاهاي خود را با قيمت بالاتري ارزش‌گذاري كنند. عدم امكان نظارت بر بازارها در چنين شرايطي با توجه به پيچيدگي‌هاي اجراي اين تصميم، موجب خواهد شد تا سطح عمومي قيمت‌ها در كشور افزايش یابد.

4ـ تغيير الگوي مصرف: تغيير واحد پولي كه منجر به تغيير واحد پرداخت و دريافت مردم مي‌شود در كوتاه‌مدت موجب برهم خوردن تعادل رفتار مصرف‌كنندگان خواهد شد. به دليل عدم تطابق ميان درآمدهاي جاري با هزينه كرد گذشته احتمال افزايش مصرف و كاهش پس‌انداز خانوار وجود داشته و عدم تعادل‌هاي بودجه خانوار در كوتاه‌مدت محتمل خواهد شد. (به عنوان مثال وقتي فرد در گذشته در ماه 300 هزار تومان هزينه و مصرف مي‌كرد، تا مدتي امكان تطبيق اين هزينه را با درآمد فعلي خود كه مثلاً 500 تومان در ماه خواهد بود را ندارد)

5‌ـ بي‌تاثيري اجراي طرح بر رابطه ميان قيمت‌ها: اجراي طرح در بهترين حالت، همه قيمت‌ها را هزار برابر كاهش خواهد داد و در عمل رابطه ميان قيمت‌ها در بازار تغييري نخواهد كرد و با چشم‌پوشي از اثرات منفي ديگر اجراي طرح، تغييري در قيمت‌ها ايجاد نمي‌شود و طرح به‌گونه‌اي خنثي جلوه خواهد كرد.

جمع‌بندي

همان‌گونه كه اشاره شد طرح حذف 3 صفر از پول ملي داراي پيامدهاي مثبت و منفي بوده اما قطعاً تبعات منفي آن مي‌تواند كل طرح و نتايج مثبت آن را نيز زير سوال ببرد.حال سوال اساسي اين است كه چرا دولت محترم در شرايط فعلي كه اقتصاد كشور در معرض ريسك‌هاي اقتصادي و سياسي متعددي قرار دارد، به‌جاي تقويت بانكداري الكترونيك، ترويج فرهنگ استفاده از كارت بانك‌ها و كارت‌هاي اعتباري فراهم ساختن زيربناي تجارت الكترونيك و... كه به حذف پول و اسكناس در دست مردم مي‌انجامد، طرحي را با هزينه‌هاي مالي و اجتماعي بالا مورد توجه قرار داده است؟